de ondraaglijke lichtheid van lynch als surrealist

in het manifest van het surrealisme formuleerde andré breton de stroming als volgt:

“ik geloof in de toekomstige oplossing van twee uiterlijk zo tegenstrijdige ‘toestanden’ – droom en werkelijkheid in een soort absolute werkelijkheid. surrealisme is puur psychisch automatisme…een denkbevel buiten iedere controle door het verstand”

in het portfolio van lynch voldoen vier films aan dit adagium, naast eraserhead, lost highway en mulholland drive, ook de ‘film met de hoofdletters’. zijn zijn films daarom kunst? ik ben niet geplaatst om hier een antwoord op te geven, maar het is alleszins een verdienste dat hij een vorm van surrealisme binnensmokkelt in zijn films en ze kan verkocht krijgen als publiekstrekkers.

het surrealisme van lynch is ongetwijfeld geïnspireerd door buñuel en schilders als dali en magritte. het ligt in ieder geval in lijn van het veristische surrealisme dat zij beoogden. hun doel was reële zaken te combineren, op een manier die enkel dromen ons toestaan te doen, waardoor bij de toeschouwer een vorm van vervreemding en verwondering ontstaat. bij ‘de film met de hoofdletters’ laat het geheel zich ook bekijken als een droom, waarbij de realiteit moet gefilterd worden uit beelden die beïnvloed zijn als door een slapend brein. alleen lijkt het erop dat lynch deze keer iets te gretig een kunstvorm tracht na te streven en daardoor niet altijd de juiste keuzes maakt.

als instap voor de vervaging van de grens tussen wat is en niet is gebruikt lynch het film-in-filmgegeven, waarbij zowel het hoofdpersonage als de toeschouwer gaandeweg steeds meer moeite hebben om het onderscheid tussen beide te maken. daarbij komt nog dat ‘de film in de film’ eigenlijk een herwerking is van een poolse film, met andere woorden een derde ‘realiteit’. de oorspronkelijke film werd nooit afgewerkt doordat er een vloek op leek te rusten en de twee hoofdacteurs de dood vonden tijdens de opnames. ondanks het feit dat deze instap niet bijster origineel te noemen is, slaagt lynch er toch in om dit inventief en met oog voor detail in beeld te brengen.

dit geldt al in iets mindere mate voor het vervreemdingseffect dat lynch beoogt met de acteurs in konijnenpakken. in sommige scènes krijgen we als beeld een huiskamer te zien met daarin drie ‘menselijke’ konijnen. zij maken deel van wat nog het best kan omschreven worden als een sitcom met een hoekje af. de konijnen lijken te wachten op iets en debiteren daarbij de meest onzinnige en banale dialogen, geruggesteund door een lachband zonder enig gevoel voor komische timing. in eerste instantie voelt dit enigszins bevreemdend, achteraf gezien worden deze beelden misschien iets te vaak gebruikt en zijn ze net iets te voor de hand liggend. toch passen ze in het geheel van de film, dat aanvoelt als ‘alice in wonderland’, een wonderland waar donkerheid de boventoon voert. de deuren die het hoofdpersonages binnenstapt en haar naar andere realiteiten voeren zijn gemarkeerd met de letters ‘axxon n’, mogelijk een referentie naar de konijnentunnels uit het beroemde sprookje. opmerkelijk is dat beide zaken, de konijnen en de boodschap ‘axxon n’, recyclage zijn van eerder gefilmd materiaal. ‘rabbits’ is een bestaande 9-delige serie uit 2002 met dezelfde konijnen in dezelfde setting als thema; ‘axxon n’ was ook gepland als een serie, maar is nooit afgewerkt.

lynch slaat echter de bal volledig mis in een scène waarin laura dern en haar man een barbecue organiseren. de gasten op dit feestje zijn sinistere kermisreizigers, die rechtstreeks uit een doe-het-zelf-circus lijken te komen. het doel van deze scène wordt duidelijk op het eind, maar het geheel wordt onnodig gerokken. wanneer de gastheer tot overmaat van ramp ketchup op zijn hagelwit t-shirt morst en zijn vrouw dit vol afgrijzen voor bloed aanneemt, is de subtiele symboliek even ver zoek. ook in de epiloog van de film, zoals eerder gezegd, is er nauwelijks nog plaats voor verbeelding en kent de film een ontknoping, gedrenkt in onnodige pathos.

het idee dat lynch te graag voor vol wil aanzien worden, wordt bovendien vaak bekrachtigd door het imago dat de man met zich meesleept, voor het overgrote deel door eigen toedoen. zo circuleren de wildste verhalen over ‘de film met de hoofdletters’. de titel van de film heeft volgens lynch geen enkele betekenis. hij koos deze omdat hoofdactrice laura dern tijdens een gesprek vertelde dat haar man van inland empire, een amerikaanse regio, afkomstig was. naar eigen zeggen vond lynch deze twee woorden samen zo krachtig, dat hij onmogelijk nog verder naar haar kon luisteren en besloot dat dit de titel van de film moest worden. dit is echter de verklaring die lynch de wereld instuurt, goed wetende dat de woorden helemaal niet los hoeven te staan van de film. inland empire kan bijvoorbeeld geïnterpreteerd worden als ‘de interne wereld’, zijnde wat omgaat in het brein van het hoofdpersonage. de film is dan een fantasie waarin de mogelijke personen die intrinsiek in iemand aanwezig zijn, verwerkelijkt worden.

over het tot stand komen van de film zegt lynch dat hij begonnen is met losstaande scènes te filmen die hij van dag tot dag uitschreef. hij had niet de bedoeling om een film te maken, tot hij plots begon te zien dat de fragmenten een onderlinge samenhang begonnen te vertonen. dit procédé volgt met andere woorden wel zeer getrouw het ‘pure psychische automatisme’ van andré breton. meer nog, het surrealisme toendertijd was bijzonder sterk geïnspireerd door freud, omwille van de vrije associatie als middel om het onderbewuste tot uiting te laten komen. lynch’ zelfverklaarde werkwijze is bijna het ideaal van deze methodiek.

dit alles kan ertoe leiden dat ‘de film met de hoofdletters’ te maniëristisch overkomt: de symboliek te gekunsteld, de werkwijze te doorzichtig gewild. om als ‘kunst’ bestempeld te worden, is lynch wellicht niet ‘revolutionair’ genoeg, omdat hij het manifest van het surrealisme van begin en midden vorige eeuw te slaafs volgt en louter implementeert in het medium film, zoals buñuel hem jaren geleden al heeft voorgedaan. toch is de classificatie kunst of geen kunst niet prioritair – of lynch in één of ander canon zal opgenomen worden zal wel blijken na verloop van tijd; het is genoeg te willen zien dat hij iets kunstzinnigs tracht te maken en met elk nieuw project dat hij aanvangt grenzen tracht te verleggen en vastgeroeste ideeën naar zijn hand zet.

‘de film met de hoofdletters’ is in die optiek vernieuwend doordat deze volledig digitaal is gefilmd. volgens lynch gaf dit hem als regisseur een ongekende vrijheid: hij kon zaken in beeld brengen op manieren die met een traditionele camera niet mogelijk zouden zijn. dit blijkt duidelijk uit de manier waarop hij zijn personages letterlijk dicht op de huid zit. het enige nadeel van deze techniek is dat donkere scènes teveel aan visuele kwaliteit inboeten, maar dit hangt vanzelfsprekend samen met de beperkte kwaliteit die digitale videocamera’s kunnen leveren. de groeipijnen in acht genomen is dit zeker een waardevol experiment en het toonbeeld van lynch zijn creativiteit.

zijn de films van lynch surreëel? ongetwijfeld. is lynch een surrealist? in het diepst van ons hart proberen we allemaal iemand te zijn en lynch vast en zeker ook. zijn verfrissende visie op alles waar hij zich mee inlaat, valt dan misschien niet onder kunst met een grote k, maar het is in het hedendaags commerciële circus al een talent op zich dat hij een visie heeft en bereid is om zichzelf voortdurend opnieuw uit te vinden. met ‘de film met de hoofdletters’ mag hij dan al in dezelfde vijver vissen als enkele van zijn voorgaande films, opnieuw heeft hij een manier gevonden om te tonen dat hij zijn vak tot in de puntjes beheerst. en dat je een vak pas beheerst als je kan variëren met wat je hebt of kan hebben. ‘de film met de hoofdletters” is meeslepende cinema die je raakt, doet denken en je nog dagenlang in de ban zal houden.

lees verder op pagina 1 2 3