de ondraaglijke lichtheid van lynch als verteller

verkoopt lynch niet meer dan gebakken lucht, verpakt in een mooie doos? een doos die inhoud doet vermoeden, maar eenmaal geopend een absolute leegheid tentoonspreidt? vertrekkende vanuit ‘de film met de hoofdletters’ lijkt dit alleszins zo, want het is een schier onmogelijke opdracht om te reconstrueren waar de film precies over gaat. het aanhalen van die ‘onmogelijkheid’ is bijna tot een cliché verworden bij besprekingen van lynch zijn laatste films. het is dan ook vaak het voornaamste argument om aan te tonen dat de man een slecht filmmaker is die bewust een loopje neemt met de narratieve structuur om zijn gebreken te camoufleren. wellicht hebben deze mensen een probleem met hun geheugen, of vergeten zij bewust ‘the straight story’, waarbij de titel in het geval van lynch een meer dan overduidelijke dubbele bodem heeft. bovendien is zijn palmares niet te herleiden tot films met een prominent aanwezige, gebroken verhaalopbouw. want dan zou men maar aan een viertal films komen, namelijk zijn debuut eraserhead, lost highway, mulholland drive en ‘de film met de hoofdletters’ en vergeet men klassiekers als elephant man, blue velvet en wild at heart. hoe kan het dan dat lynch bijna uitsluitend vereenzelvigd wordt met het beeld van het warhoofd dat doet waar hij zin in heeft, wars van alle conventies?

dit beeld is ontstaan ten tijde van de tv-serie ‘twin peaks‘, het wapenfeit dat hem plots een publiekslieveling maakte. één seizoen tenminste. tot hij alle registers opentrok en het verwachtingspatroon van zijn publiek aan diggelen sloeg. nu wordt twin peaks beschouwd als een monument in de televisiegeschiedenis, begin jaren negentig viel het ten prooi aan massale verontwaardiging. nochtans was er op het moment van uitzending nooit eerder een serie geweest die zo dicht de kwaliteit van film benaderde. en wat zeker niet van de serie kan gezegd worden is dat het geheel geen duidelijke chronologische lijn heeft: iedere aflevering is immers min of meer een dag in het onderzoek naar de moord op laura palmer. toch kreeg lynch halverwege het tweede seizoen bakken kritiek te verwerken. de uitgekiende reclamecampagne ‘who killed laura palmer?‘ schoot zijn doel volledig voorbij, toen het bij het publiek en de studiobonzen begon te dagen dat de moord op de knappe studente slechts een excuus was om de meest uitzinnige personages te portretteren en voortdurend te balanceren op de grens tussen drama en komedie.

wat toen echter uit het oog verloren werd, was dat het basisidee van lynch niet de zoektocht naar een gewetenloze moordenaar was, maar wel zijn eigen versie van een soap opera, een parodie waar een loopje werd genomen met alle regels van het genre en deze tot in het extreme werden uitvergroot. voor hem en medebedenker mark frost was twin peaks een stadje waar onder het superficiële laagje schijn een weergaloos web van intriges lag gesponnen. dat de focus naarmate de reeks vorderde steeds meer op de personages en hun geheimen kwam te liggen, werd door de kijkers genadeloos afgestraft. niemand wist nog waar het heen ging, niemand was nog geïnteresseerd en twin peaks werd zonder pardon afgevoerd.

met het verguisde (twin peaks) fire walk with me, de film die de reeks volgde en kan bekeken worden als proloog en epiloog, trachtte de regisseur nog een waardig sluitstuk aan het geheel te breien. critici hielden echter hardnekkig vast aan het beeld van lynch als de over-het-paard getilde verteller, adepten laakten het gebrek aan de kenmerkende humor. de film flopte genadeloos. de volgende films van lynch stelden dit beeld niet bij, integendeel. zijn laatste, u weet wel: ‘de film met de hoofdletters’, moet voor vele critici dan ook de ultieme bevestiging zijn dat lynch zijn gebrek aan inspiratie wegmoffelt met absurditeiten en in wezen niets te vertellen heeft. nochtans is het verhaal zoeken nu net het enige wat je als recensent bij deze film – en de eerder vernoemde vergelijkbare voorgangers – niet hoort te doen. de energie die vaak verspild wordt aan het dooremmeren over wat lynch nu precies in gedachten had bij het maken van zijn schouwspel, zou beter besteed kunnen worden.

bijvoorbeeld aan kwaliteiten die nu schandelijk veronachtzaamd worden, zoals zijn talent om acteurs te kiezen die bereid zijn tot het uiterste te gaan. herinner u diane ladd in wild at heart, die haar gezicht volsmeert met lippenstift als voorteken voor een naderende krankzinnigheid. een beetje zoals john waters doet, maar dan properder en met meer finesse. want hoewel lynch personages vaak karikaturaal zijn, blijven ze geloofwaardig. als kijker in ‘de film met de hoofdletters’ is het hoofdpersonage nikki grace (of was het nu susan blue?) meerdere persoonlijkheden: de brave huismoeder, de succesvolle actrice, de sletterige hoer. bij de meeste filmmakers zou dit uitmonden in stereotypen, bij lynch geloof je dat je naar archetypen zit te kijken. met dank aan laura dern, één van zijn fetisjactrices, die overdondert en de film in haar eentje de moeite waard maakt.

een andere kwaliteit is dat ‘de film met de hoofdletters’ nog minder coherent is dan lost highway en mulholland drive. hoewel het pleit voor lynch dat hij, zonder traditioneel naar een climax toe te werken, de aandacht bijna drie uur lang kan vasthouden. hij misleidt ons brein dat voortdurend hoopt de knoop te kunnen ontwarren. sommige mensen voelen na de film daarom een zekere ontgoocheling en trachten de film te verklaren. noodgedwongen, want totnogtoe heeft lynch nog nooit een film verklaard. het is echter genoeg om te achterhalen wat het concept is. zoals dit bij twin peaks het soapelement was, zo is het bij ‘de film met de hoofdletters’ de vervaging van de grenzen tussen verschillende realiteiten gepaard met een personage dat te kampen krijgt met een ernstige vorm van identiteitsverwarring. dit is ook hetgeen dat de basis vormde voor lost highway en mulholland drive.

bij herhaling loert het gevaar van gewenning, waardoor dit surrealistische aspect al te makkelijk wordt afgedaan als een trucje. maar zoals gezegd doet het er niet toe of er al dan niet een verhaal is. naar mijn mening vertelt lynch bewust niets over zijn films vanuit een soort deontologie waartoe hij zichzelf verplicht. de kracht van zijn films ligt in de interpretatie: hij wil vast en zeker iets vertellen, alleen wil hij niets opdringen. hoe minder eensgezindheid er is, hoe geslaagder de film. het enige minpunt is dat de man deze techniek in mulholland drive zodanig geperfectioneerd heeft, dat hij er met deze film niet in slaagt iets wezenlijks toe te voegen. bovendien neemt lynch eigenhandig enkele interpretatiemogelijkheden weg door in de slotminuten van de film de verschillende realiteiten weinig subtiel van elkaar te scheiden. de rest van de film is wel voldoende suggestief om te overtuigen.

blijft de vraag over of lynch voldoende gewicht heeft om als kunstenaar bestempeld te worden? mogen zijn films surrealistisch genoemd worden?

pagina 3: de ondraaglijke lichtheid van lynch als surrealist

lees verder op pagina 1 2 3